jueves, 19 de mayo de 2016

As xans.

Recoñezo que a maior parte da cultura lendaria da terra funa atopando e recollendo dos libros. Historias máis ou menos cercanas ó pobo no que medrei pero poucas veces historias faladas dos cercanos. Quizás as tecnoloxías e informacións mundiais viñeron ocupar un hoco precioso que acubillaba o local e recibido dos maiores. Tamén contará que os pais xa viron mundo e recórdannos máis tempos próximos que alonxados. Pero, gracias a Deus, non hai silencio absoluto e algunhas historias veñen ata nós, con datos de quen a contou e recordos fiados de infancias ben distinttas das nosas. Noites que comezaban antes e tempadas onde o lume arremuiñaba á familia en torno del foron o campo cultivado de contos e ditos que perviven na memoria dos noso maiores. Unha memoria que se esgota e que ás veces non se expresa por falta de atención ou interés, máis que por falta de contido e lembranza. Conscientes desto, queda escoitar e pedir esas lendas propias da terriña que nos sentíu medrar, sen deternos nas escolmas e estudios preciosos que agardan en estantes pola nosa lectura.
Do n. 119 da revista Nós.

Algo que non atopei nesas lecturas ou que non recordo xa son os contos das xans. Foi unha referencia nun libro sobre Arnoia a que me levou ó número 119 da revista Nós para coñecer a súa existencia entre as xentes do pobo, en concreto, do pobo da Arnoia. Por aquilo de que algo de arnoiés teño, fixen o comentario en casa e resulta que os seres non eran descoñecidos para meus pais. Miña nai o primeiro que recordou foi unha expresión: parece que viches as xans, facendo referencia a unha persoa que ven co rostro trastocado polo medo. Meu pai contoume o caso dunha rapaza que vía as ánimas. A xente pensaba que esta visión proviña do momento do seu bautismo, seguindo a crenza popular de que se alguén é unxido nese momento de renacer co óleo dos enfermos verá as ánimas e ata pode que adiviñe quen vai morrer. Non entramos a moitos detalles pero saquei unha distinción: as xans iban en procesión e non parece que se estableza comunicación cos vivos e as ánimas poden verse soas ou en grupo, podendo falarse con elas ou, alomenos, escoitalas.

Tampouco distinguimos, como se se puidesen identificar ou confundir, entre esas aparicións e as "luciñas". Destas historias hai varias e as interpretacións son dúas, fóra do descoñecemento da causa, que son visións por fame ou defuntos. A identificación cos defuntos é moi traída polos pelos e non se dá sempre, só o pensan algúns maiores que lle buscan unha interpretación axeitada. E historias hai tamén en Louredo e Remuíño. Historias da época infantil e adolescente dos papás que falan de luciñas (case sempre escoito esta palabra, luciñas, máis que luces) no monte do Cadabal, vistas de lonxe e que traían arrepíos a quen as divisaba. Visión que non se quedaba nun ou outro paseante ou traballador que volvía tarde a casa senón que afectaba a varios que facían o camiño xuntos. Ou luciñas nalgún punto do río Arnoia, con historias de medo ou prudencia para non achegarse a elas, ca historia daquel meniño que estando con outros e co gando no monte (ovellas, creo), baixou ata o río porque vía as luciñas. Seguírono os outros e viron ó primeiro tirarlles pedras. A seguinte noticia sobre o neno é que afogou no río, recollendo o seu pai o seu gorriño enchoupado e levado pola corrente. Meu pai establece co seu relato a sospeita de que ou as intentou perseguir e caeu ó río ou as luciñas viñan para levar ó rapaz á outra vida. Unha nova distinción xurde: tanto das xans coma das ánimas podemos falar de seres con forma humana e estas luciñas quedan referidas como tales.

Relacionado co anterior pero tamén distinto é o conto que lle pasou a un tío meu, defunto xa. Gustoso da pesca iba para o Arnoia, naqueles bos anos de peixes e anguías. Nunha ocasión, acompañado do cadelo de casa, este mostrouse inquedo e foise por ó ladiño das pernas do dono. A sospeita do rapaz era a da presenza dun animal, quizás un lobo, na cercanía pero nada atopou. Regresado a casa, contoulle o feito a seu pai, maliño da doenza que o levou a descansar á terra que o sustentou, e este díxolle que non era lobo nin bicho algún senón que era o seu espíritu que andaba libre e fora por aquel recanto do seu pobo. Ó pouco, o avó, pai de meu tío, morreu. Aquí temos un dato novo, a falta completa de percepción humana e si a animal, amén de tratarse dunha ánima de vivo.